Cổ phiếu ưu đãi là gì? Thông tin chi tiết cổ phiếu ưu đãi

Tìm kiếm cơ hội trên thị trường chứng khoán, bạn thường nghe nhắc đến cổ phiếu ưu đãi như một giải pháp phân bổ vốn an toàn, nhận cổ tức đều đặn bất kể thị trường biến động. Tuy nhiên, đằng sau đặc quyền tài chính đó là những giới hạn pháp lý khắt khe và rủi ro pha loãng tiềm ẩn trực tiếp bào mòn lợi nhuận của cổ đông phổ thông. Bài viết này của HVS Tài Chính Số sẽ giúp bạn bóc tách bản chất kỹ thuật của cổ phiếu ưu đãi, cách hạch toán EPS chuẩn mực và quy trình thực hiện quyền mua thực tế tại sàn HOSE/HNX.

Cổ phiếu ưu đãi là gì?

Cổ phiếu ưu đãi (tên tiếng Anh là Preferred stock) là loại chứng khoán đặc biệt do công ty cổ phần phát hành, đại diện cho phần vốn chủ sở hữu nhưng mang những đặc tính kỹ thuật giao thoa giữa cổ phiếu phổ thông và trái phiếu doanh nghiệp (chứng khoán lai - hybrid security).

Về mặt lịch sử tài chính, cổ phiếu ưu đãi được ra đời vào thế kỷ 19 bởi các công ty xây dựng đường sắt tại Mỹ và Anh. Khi đó, các doanh nghiệp này đã chạm hạn mức vay nợ ngân hàng nhưng vẫn cần nguồn vốn khổng lồ để mở rộng mạng lưới đường ray. Để thu hút nhóm nhà đầu tư tổ chức ưa thích sự an toàn của trái phiếu nhưng vẫn muốn nắm giữ một phần vốn chủ sở hữu của doanh nghiệp, mô hình cổ phiếu ưu đãi đã được thiết kế.

>> Xem thêm: Cổ phiếu trụ là gì?

Mối tương quan đặc thù của loại chứng khoán lai này thể hiện qua hai khía cạnh:

• Điểm giống trái phiếu: Người sở hữu cổ phiếu ưu đãi được hưởng mức chi trả cổ tức cố định hàng năm theo một tỷ lệ cam kết trước, hoàn toàn độc lập với kết quả kinh doanh lãi hay lỗ của doanh nghiệp. Đồng thời, khi công ty tiến hành giải thể hoặc phá sản, cổ đông ưu đãi được ưu tiên nhận lại phần tài sản thanh lý trước cổ đông phổ thông.
• Điểm giống cổ phiếu thường: Cổ đông sở hữu cổ phiếu ưu đãi vẫn được ghi nhận là một phần của nguồn vốn chủ sở hữu của doanh nghiệp. Về mặt ưu tiên thanh toán, họ đứng sau tất cả các chủ nợ có bảo đảm và trái chủ.

Khi bạn tìm hiểu cách đầu tư chứng khoán một cách chuyên nghiệp, việc bóc tách tỷ trọng cổ phiếu ưu đãi trong cơ cấu nguồn vốn giúp bạn đánh giá chính xác sức khỏe tài chính và mức độ cam kết chi trả của doanh nghiệp.

Ba phân loại cổ phiếu ưu đãi cốt lõi theo Luật Doanh nghiệp 2020

Quy định pháp lý tại Việt Nam phân chia rõ ràng các quyền năng đặc biệt của từng loại cổ phần ưu đãi. Theo Luật Doanh nghiệp 2020, một công ty cổ phần có thể phát hành 3 nhóm cổ phần ưu đãi chính với các tính chất kỹ thuật riêng biệt:

• Cổ phần ưu đãi biểu quyết: Đây là loại cổ phần mang lại số phiếu biểu quyết cao hơn đáng kể so với cổ phần phổ thông (tỷ lệ biểu quyết cụ thể do Điều lệ công ty quy định). Pháp luật Việt Nam quy định chỉ có hai nhóm đối tượng được quyền sở hữu loại cổ phần này là tổ chức được Chính phủ ủy quyền và các cổ đông sáng lập. Đặc biệt, quyền ưu đãi biểu quyết của cổ đông sáng lập chỉ có hiệu lực tối đa trong vòng 3 năm kể từ ngày doanh nghiệp được cấp giấy phép đăng ký kinh doanh. Sau thời hạn này, cổ phần ưu đãi biểu quyết tự động chuyển đổi thành cổ phần phổ thông. Loại cổ phần này bị cấm chuyển nhượng tự do cho người khác để tránh hiện tượng thâu tóm doanh nghiệp bất hợp pháp trong giai đoạn đầu thành lập.
• Cổ phần ưu đãi cổ tức: Cổ đông sở hữu loại cổ phần này được nhận mức cổ tức cao hơn cổ phần phổ thông hoặc hưởng mức cổ tức cố định hàng năm. Mức cổ tức này được xác định rõ trên điều khoản phát hành, bao gồm cổ tức cố định và cổ tức thưởng. Để đổi lấy đặc quyền tài chính này, cổ đông ưu đãi cổ tức bị tước bỏ hoàn toàn quyền biểu quyết, quyền tham dự họp Đại hội đồng cổ đông cũng như không được đề cử người vào Hội đồng quản trị và Ban kiểm soát.
• Cổ phần ưu đãi hoàn lại: Loại cổ phần này cho phép cổ đông yêu cầu doanh nghiệp hoàn trả lại phần vốn góp bất kỳ lúc nào theo các điều kiện quy định sẵn trên điều khoản phát hành. Tương tự như ưu đãi cổ tức, cổ đông nắm giữ ưu đãi hoàn lại cũng hoàn toàn không có quyền biểu quyết hay tham gia quản trị doanh nghiệp.

So sánh cổ phiếu ưu đãi và cổ phiếu phổ thông: Điểm khác biệt cốt lõi

Việc nắm vững sự phân hóa quyền lợi giữa hai loại cổ phần này giúp bạn đưa ra lựa chọn phân bổ vốn tối ưu. Bạn có thể tham khảo bảng so sánh kỹ thuật chi tiết dưới đây:

>> Xem thêm: Phân biệt cổ phiếu thường và cổ phiếu ưu đãi

Một lưu ý quan trọng dành cho bạn là hầu hết các loại cổ phiếu blue-chip niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam hiện nay chủ yếu lưu hành cổ phiếu phổ thông. Cổ phiếu ưu đãi thường chỉ được phát hành riêng lẻ trong các thương vụ gọi vốn chiến lược hoặc phát hành nội bộ cho ban lãnh đạo.

Tác động của cổ phiếu ưu đãi đến chỉ số EPS và rủi ro pha loãng cho cổ đông thường

Để thực hiện phân tích tài chính chuyên nghiệp, bạn cần nhận diện những ảnh hưởng trực tiếp của cổ phiếu ưu đãi lên các chỉ số định giá. Nhiều tài liệu đại chúng (bao gồm bài viết của các công ty chứng khoán như VFS) thường mắc sai lầm nghiêm trọng khi đồng nhất cách tính cổ tức ưu đãi với tỷ lệ chi trả cổ tức trên lợi nhuận ròng (Dividend Payout Ratio).

Về mặt kỹ thuật tài chính, cổ tức ưu đãi được xác định bằng một mức tiền mặt cố định tuyệt đối hoặc tính bằng tỷ lệ phần trăm cố định nhân trực tiếp với Mệnh giá cổ phiếu (luôn là 10.000 đồng/cổ phiếu tại Việt Nam), hoàn toàn không phụ thuộc vào kết quả kinh doanh.

Khi tính toán chỉ số thu nhập trên mỗi cổ phiếu (EPS) dành cho cổ đông phổ thông, nhà phân tích bắt buộc phải khấu trừ toàn bộ phần cổ tức ưu đãi ra khỏi lợi nhuận sau thuế của doanh nghiệp. Công thức tính toán chuẩn mực được xác định như sau:

• EPS = (Lợi nhuận sau thuế − Cổ tức ưu đãi) / Số lượng cổ phiếu phổ thông đang lưu hành

Bên cạnh đó, đối với loại cổ phiếu ưu đãi lũy kế (cumulative preferred stock), ngay cả khi doanh nghiệp gặp khó khăn và không thể chi trả cổ tức trong năm nay, khoản nợ cổ tức đó sẽ được cộng dồn tích lũy vào các năm tiếp theo. Nhà phân tích bắt buộc phải khấu trừ cả khoản cổ tức ưu đãi lũy kế này khi tính toán EPS điều chỉnh cho cổ đông phổ thông, tạo ra áp lực đè nặng lên định giá của doanh nghiệp.

Chúng ta hãy xem xét kịch bản thực tế sau: Doanh nghiệp XYZ có lợi nhuận sau thuế năm nay là 120 tỷ đồng. Doanh nghiệp đang có 50 triệu cổ phiếu phổ thông lưu hành và phát hành thêm 10 triệu cổ phiếu ưu đãi cổ tức với mức cam kết chi trả cố định là 2.000 đồng/cổ phiếu (tương đương 20% mệnh giá).

• Trường hợp 1 - Doanh nghiệp không phát hành cổ phiếu ưu đãi: Chỉ số EPS của cổ đông phổ thông đạt mức: 120 tỷ đồng / 50 triệu cổ phiếu = 2.400 đồng/cổ phiếu.
• Trường hợp 2 - Doanh nghiệp có cổ phiếu ưu đãi: Tổng số cổ tức ưu đãi phải chi trả bắt buộc là: 10 triệu cổ phiếu x 2.000 đồng = 20 tỷ đồng. Lúc này, phần lợi nhuận thực tế phân bổ cho cổ đông phổ thông chỉ còn 100 tỷ đồng (120 tỷ - 20 tỷ). Chỉ số EPS sụt giảm xuống còn: 100 tỷ đồng / 50 triệu cổ phiếu = 2.000 đồng/cổ phiếu.

Ví dụ trực quan trên cho thấy rủi ro pha loãng thu nhập cực kỳ lớn. Khi một doanh nghiệp lạm dụng việc phát hành cổ phần ưu đãi cổ tức để huy động vốn, phần thu nhập giữ lại thuộc về cổ đông phổ thông nhỏ lẻ sẽ bị bào mòn nghiêm trọng, trực tiếp kéo sụt giảm định giá của cổ phiếu thường trên bảng điện tử.

Hướng dẫn quy trình thực hiện quyền mua cổ phiếu ưu đãi tại Việt Nam

Trong quá trình giao dịch thực tế, các doanh nghiệp niêm yết thường thực hiện các đợt phát hành thêm cổ phần cho cổ đông hiện hữu dưới dạng "Quyền mua cổ phiếu phát hành thêm" với mức giá ưu đãi (thấp hơn giá thị trường). Để không bỏ lỡ cơ hội hoặc tránh bị mất tiền oan do giá cổ phiếu bị điều chỉnh kỹ thuật, bạn cần nắm vững quy trình 3 bước sau:

• Bước 1: Kiểm tra ngày giao dịch không hưởng quyền và số dư quyền mua: Trước khi đợt phát hành diễn ra, doanh nghiệp sẽ công bố Ngày giao dịch không hưởng quyền. Để nhận được quyền mua cổ phiếu ưu đãi giá rẻ, bạn bắt buộc phải sở hữu cổ phiếu thường của doanh nghiệp đó trước ngày giao dịch không hưởng quyền. Số lượng quyền mua được phân bổ tự động vào tài khoản chứng khoán của bạn theo tỷ lệ quy định (ví dụ tỷ lệ 2:1, sở hữu 2 cổ phiếu thường được mua 1 cổ phiếu ưu đãi phát hành thêm).
• Bước 2: Đăng ký và nộp tiền thực hiện quyền mua trực tuyến: Quyền mua không tự động chuyển thành cổ phiếu. Bạn bắt buộc phải thực hiện thao tác đăng ký mua và nộp tiền. Hiện nay, hầu hết các công ty chứng khoán tại Việt Nam đều hỗ trợ thực hiện trực tuyến 100% trên ứng dụng di động hoặc nền tảng giao dịch web. Bạn chỉ cần nạp đủ số tiền cần mua vào tài khoản ký quỹ chứng khoán, truy cập mục "Tiện ích/Thực hiện quyền", nhập số lượng quyền muốn mua và nhấn xác nhận. Nếu bạn không muốn mua, bạn có thể thực hiện thủ tục chuyển nhượng quyền mua cho nhà đầu tư khác trong thời gian quy định.
• Bước 3: Theo dõi thời gian cổ phiếu lưu ký bổ sung về tài khoản: Sau khi kết thúc thời hạn nộp tiền thực hiện quyền, doanh nghiệp sẽ tổng hợp danh sách và tiến hành đăng ký lưu ký bổ sung tại Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt Nam (VSDC). Thời gian để lượng cổ phiếu ưu đãi này chính thức được chuyển về tài khoản và cho phép giao dịch tự do trên sàn HOSE/HNX thường kéo dài từ 1 đến 3 tháng tùy thuộc vào tốc độ hoàn tất thủ tục của doanh nghiệp phát hành.

Cảnh báo quan trọng dành cho nhà đầu tư cá nhân: Vào ngày giao dịch không hưởng quyền, giá của cổ phiếu thường trên bảng điện tử sẽ bị điều chỉnh giảm kỹ thuật tương ứng với giá trị của quyền mua phát hành thêm. Nếu bạn sở hữu cổ phiếu qua ngày này nhưng lại bỏ quên không đăng ký thực hiện quyền mua hoặc không bán quyền mua đi, bạn sẽ bị chịu một khoản lỗ vốn tự động cực kỳ vô lý do thị giá cổ phiếu bị sụt giảm mà không có lượng cổ phiếu phát hành thêm bù đắp.

Đánh giá cơ cấu cổ phần ưu đãi của doanh nghiệp tại HVS Tài chính số

Hiểu đúng bản chất pháp lý và quy trình thực hiện quyền mua cổ phiếu ưu đãi mới chỉ là những viên gạch đầu tiên trên con đường đầu tư chứng khoán của bạn. Để tồn tại bền vững và kiếm lời hiệu quả từ dòng tiền thực tế, bạn cần rèn luyện kỹ năng đọc vị cấu trúc vốn toàn diện và phát hiện các bẫy pha loãng cổ phiếu từ báo cáo tài chính của các doanh nghiệp niêm yết trên sàn HOSE/HNX.

Thấu hiểu nhu cầu thực chiến đó, HVS Tài chính số cung cấp giải pháp học tập trực tuyến chuẩn mực, tập trung 100% vào việc trang bị năng lực phân tích tài chính cho nhà đầu tư Việt Nam. Thông qua chương trình huấn luyện chuyên sâu HVS Thực tập số, bạn sẽ được dẫn dắt bởi đội ngũ Senior Mentors giàu kinh nghiệm (CFA) để làm chủ 3 bộ môn nền tảng cốt lõi:

• Phân tích cơ bản Level 1 (FA LV1): Xây dựng tư duy top-down, nhận diện bức tranh vĩ mô trong nước và bóc tách cấu trúc dòng tiền của từng nhóm ngành chủ chốt.
• Phân tích kỹ thuật Level 1 (TA LV1): Thành thạo kỹ năng đọc biểu đồ xu hướng dòng tiền lớn, xác định các mẫu hình nến và các vùng hỗ trợ/kháng cự của cổ phiếu sàn HOSE/HNX.
• Phân tích cơ bản Level 2 (FA LV2): Đi sâu vào kỹ thuật thẩm định báo cáo tài chính chuyên sâu, bóc tách cấu trúc vốn phức tạp, tính toán chỉ số EPS điều chỉnh sau khi loại bỏ thặng dư vốn/cổ tức ưu đãi và áp dụng các mô hình định giá doanh nghiệp Việt Nam thực tế.

Mọi kiến thức lý thuyết thực chất sẽ được bạn áp dụng trực tiếp trên công cụ HVS Demo - hệ thống giao dịch giả lập thời gian thực không rủi ro tài chính để kiểm chứng hiệu quả phương pháp giao dịch. Đồng thời, mọi thắc mắc và báo cáo phân tích thực tế của bạn sẽ được các Mentor đồng hành chỉnh sửa và phản hồi 24/7 tại cộng đồng HVS Forum. Đây chính là nền tảng vững chắc giúp bạn nâng tầm tư duy đầu tư thực chiến vượt trội.